Những ảnh hưởng phương Đông định hình kiến trúc Liên Xô ở Trung Á

Kiến trúc thời Xô Viết ghi nhận những ảnh hưởng nhất định lên nhiều quốc gia và vùng văn hóa khác nhau. Tuy vậy, những ảnh hưởng từ phương Đông và đặc biệt là văn hóa bản địa đặc sắc góp phần giúp kiến trúc Trung Á có những nét độc đáo với sự pha trộn cả Đông phương và Tây phương.

Chorsu Bazaar (1980). Tashkent, Uzbekistan. Ảnh: Stefano Perego
Chorsu Bazaar (1980). Tashkent, Uzbekistan. Ảnh: Stefano Perego


Các kiến trúc


Trong nửa cuối thế kỷ 20, kiến trúc Liên Xô đã lan tỏa một công thức thẩm mỹ chung đến nhiều môi trường khác nhau, trở thành một phần không thể thiếu của việc truyền bá chủ nghĩa toàn trị (totalitarianism) – hệ tư tưởng hướng tới một xã hội thuần nhất và hợp nhất, coi nhẹ văn hóa bản địa. Tuy nhiên, trên thực tế, kiến trúc rất nhạy cảm với sự thích ứng và ảnh hưởng của văn hóa bản địa, đặc biệt là ở Trung Á. Bài viết này nhìn lại những di sản kiến trúc ở một vùng đất ít được nhắc tới trong các bài viết trọng phương Tây về chủ nghĩa hiện đại Xô Viết (Soviet Modernism), bài viết cũng cổ vũ cho việc tìm đọc lại những cảnh quan đô thị nhiều lớp và sắc thái qua ảnh chụp của Roberto Conte và Stefano Perego.


Nhà máy sản xuất công cụ khoan (1980s). Samarkand, Uzbekistan. Ảnh: Stefano Perego

Được khai sinh ở nước Anh vào thời kỳ hậu chiến, brutalism (thô mộc, thô bạo) lan đến kiến trúc Liên Xô vào những năm 1970. Những thiết kế chú trọng vào chức năng và sản xuất hàng loạt đã thay thế cho phong cách cổ điển Stalin. Cái được gọi là chủ nghĩa Xô Viết hiện đại chính là kiến trúc được định hình bởi các khối tích lớn và chất liệu thô. Tuy nhiên, ngoài tính thẩm mỹ, thuật ngữ này bao gồm một hệ tư tưởng cụ thể gắn liền với kiến trúc đi theo đó. Chính quyền Liên Xô mong muốn thiết lập một hình ảnh kiến trúc và tiêu chuẩn sống đồng bộ trong khối Xô Viết. Tuy nhiên, chế độ này có cái nhìn cởi mở trong vấn đề thỏa hiệp và tái lập ngữ cảnh của lịch sử địa phương, cụ thể là kiến trúc Liên Xô ở vùng Trung Á.


Trung tâm triển lãm Hiệp hội nghệ sĩ (1974). Tashkent, Uzbekistan. Ảnh: Stefano Perego

Trong một bài tiểu luận nhiếp ảnh mới đây có nhan đề “Soviet Asia”, được xuất bản bởi FUEL, Roberto Conte và Stefano Perego đã khám phá di sản Brutalism của các nước cộng hòa Liên Xô cũ gồm Kazakhstan, Kyrgyzstan, Uzbekistan và Tajikistan. Trong đó, bài luận trình bày chi tiết những biến thể khu vực của phong cách hiện đại Xô Viết ở Trung Á. Nhiếp ảnh gia đã ghi lại những di sản kiến trúc được xây dựng trong giai đoạn 1950-1991, giai đoạn mà Liên Xô tan rã. Hầu hết các kiến trúc này không được quần chúng biết đến, một vài công trình lần đầu tiên được giới thiệu trong tài liệu nhiếp ảnh về kiến trúc Liên Xô.


Việc phát triển đô thị ở Trung Á Liên Xô được diễn ra theo một hình thái riêng, chịu ảnh hưởng Ba Tư và Hồi giáo để định hình bản sắc và kiến trúc riêng của vùng rất lâu trước khi đồng hóa vào Liên Xô. Các KTS đến từ Kyiv, Moskva và Leningrad được mời đến những thủ đô của vùng Trung Á Liên Xô để giới thiệu kiến trúc và đô thị hóa theo tinh thần Liên bang Xô viết. Tuy nhiên, những KTS địa phương được quyền thay đổi phong cách mà nhà nước đã định trước. Kiến trúc Liên Xô ở những nước cộng hòa châu Á hòa quyện với các đặc trưng của kiến trúc phương Đông, thể hiện trong màu sắc và trang trí của các hoa văn và tranh khảm, hình thành nét thẩm mỹ thô mộc mà ở đó ảnh hưởng của châu Âu và châu Á đan xen với nhau.


Rạp xiếc (1976). Tashkent, Uzbekistan. Ảnh: Roberto Conte

Kết cấu bê tông hình mái vòm của công trình Chorsu Bazaar ở Tashkent (thủ đô Uzbek) là đặc trưng tiêu biểu của các khu chợ ở Liên bang Xô Viết. Tuy nhiên, điểm khác biệt của tòa nhà là lớp mái ngói rực rỡ ảnh hưởng từ phương Đông. Tương tự như vậy, công trình rạp xiếc ở Bishkek (Kyrgyzstan) có mặt đứng được trang trí với những mô-típ thể hiện loại hình công trình trong bối cảnh địa phương của nó.